Phát triển sinh kế dựa vào rừng ngập mặn không chỉ phục hồi hệ sinh thái ven biển mà còn mở ra sinh kế bền vững, giúp phụ nữ địa phương nâng cao thu nhập và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.
Rừng phát triển, sinh kế bền vững hơn.
Dọc phá Tam Giang thuộc khu vực phường Thuận An, TP Huế, những cánh rừng ngập mặn đang dần phủ xanh vùng bãi bồi từng trống trải, dễ xói lở.
Từ những bãi bồi trống trải, dễ bị xói lở ven phá Tam Giang, những cánh rừng ngập mặn hôm nay đang hồi sinh mạnh mẽ. Không chỉ giữ đất, chắn sóng, bảo vệ cộng đồng mùa mưa lụt, rừng còn mở ra sinh kế mới cho phụ nữ địa phương – những người từng phụ thuộc hoàn toàn vào khai thác nguồn lợi thủy sản tự nhiên.
Bà Lê Thị Xuân Lan (SN 1959, thôn Vĩnh Trị) là một trong số nhiều người nằm trong Chi hội phụ nữ thôn tham gia việc trồng rừng thuộc dự án “Nâng cao vai trò của phụ nữ trong việc tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng và hệ sinh thái ven biển miền Trung Việt Nam” của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Xã hội (CSRD – tổ chức phi chính phủ có trụ sở ở TP. Huế) triển khai.
Bà Lan kể rằng, những ngày đầu tham gia dự án vào năm 2017, nhiều chị em còn bỡ ngỡ vì chưa quen với kỹ thuật trồng và chăm sóc rừng ngập mặn, công việc lại vất vả, phơi mình dưới nắng gió… nên không ít người e ngại. Mặt khác, chồng không mấy ủng hộ, bởi cho rằng việc lo toan cái ăn, cái mặc còn chưa đủ thì nói gì tới khái niệm trừu tượng như trồng rừng, chống biến đổi khí hậu, mà còn do phụ nữ tham gia thực hiện.
Thế nhưng, khi những khoảng rừng ven phá Tam Giang sinh trưởng, phát triển, thấy được hiệu quả mà rừng mang lại, các “trụ cột gia đình” khen ngợi và cũng tích cực tham gia trồng rừng. Thông qua rất nhiều hoạt động của dự án về nâng cao năng lực về giảm thiểu rủi ro thiên tai, hạn chế tác động Biến đổi khí hậu, các khóa tập huấn kỹ thuật trồng rừng người dân nhanh chóng nắm vững kỹ thuật trồng và chăm sóc rừng. “Tôi tham gia dự án từ năm 2017, thấy có rất nhiều lợi ích khi được tham quan, tập huấn và tìm hiểu kiến thức về hệ sinh thái, trồng rừng ngập mặn. Được cán bộ dự án hướng dẫn tận tình, chúng tôi dần nắm được cách trồng cây, biết thời điểm nào phù hợp để xuống giống, cách bảo vệ cây non trước sóng gió. Rừng được trồng từ những năm trước giờ đây rừng đã phủ xanh ven phá. Cây ngập mặn to lớn, phát triển nhanh giúp tôm, cua, cá đến ở và sinh sản. Nhờ thế bà con giăng lưới, bủa lừ có thêm kinh tế. Vào những ngày mưa lũ, bão bà con cũng mang thuyền đến neo đậu trong rừng ngập mặn. Rừng che chắn, bảo vệ tài sản cho người dân chúng tôi”, bà Lan chia sẻ.
Người dân địa phương chia sẻ thêm, tham gia trồng rừng không chỉ mang lại thêm thu nhập mà còn giúp chị em nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Khi thấy những hàng cây ngày một xanh tốt, chắn sóng, giữ đất, ai cũng cảm thấy công sức của mình bỏ ra là xứng đáng.
Các hội viên phụ nữ vùng phá Tam Giang còn tận dụng lợi thế rừng ngập mặn để phát triển sinh kế gắn với du lịch cộng đồng. Tại xã Đan Điền, chị Lường Thị Hiền (thôn Ngư Mỹ Thạnh) là một điển hình.
Trước đây, thu nhập của gia đình chị Hiền chủ yếu dựa vào đánh bắt tôm, cá nhỏ lẻ trên phá, cuộc sống bấp bênh theo mùa vụ. Từ khi tham gia các hoạt động do dự án CSRD hỗ trợ về nâng cao các kỹ năng liên quan đến du lịch cộng đồng, chị Hiền biết nhiều hơn về các kỹ năng làm du lịch, chế biến ẩm thực địa phương và giới thiệu về hệ sinh thái rừng ngập mặn.
Nhận thấy tiềm năng từ cảnh quan tự nhiên và những cánh rừng xanh ven phá, chị Hiền mạnh dạn cùng gia đình cải tạo “nhà cửa”, kết hợp tổ chức các hoạt động trải nghiệm, không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định mà còn giúp quảng bá hình ảnh quê hương đến du khách trong và ngoài nước.
“Ban đầu chỉ là những chòi nhỏ trên mặt nước để du khách ăn uống. Sau này, mọi người mở thêm dịch vụ để du khách trải nghiệm việc mò cua, đánh bắt cá, trìa (ngao nước lợ), chèo SUP (ván đứng) dạo mát trong rừng. Hợp tác xã Dịch vụ du lịch cộng đồng Tam Giang Quảng Lợi ở đây quy tụ 30 xã viên. Vào mùa hè, mỗi người có thu nhập bình quân 300.000 đồng/ngày. Tôi thấy vui khi được góp sức vào việc trồng rừng, làm du lịch này. Quan trọng hơn là mình hiểu được giá trị của rừng nên càng có ý thức giữ gìn, bảo vệ”, chị Hiền nói.
Từ lao động thuần nông, nhiều phụ nữ tại vùng phá Tam Giang đang từng bước chuyển mình, từ phụ thuộc vào tự nhiên sang chủ động phát triển sinh kế bền vững. Họ vừa là người trồng rừng, bảo vệ rừng, vừa là những “hướng dẫn viên” giới thiệu vẻ đẹp của hệ sinh thái đầm phá đặc trưng đến với du khách.
Những vườn ươm ý nghĩa do cộng đồng quản lý và phát triển
Giai đoạn từ năm 2025-2028, CRSD thực hiện dự án “Gốc rễ bền chặt, Phụ nữ quật cường – Tăng cường năng lực cho phụ nữ trong thích ứng dựa vào hệ sinh thái (EbA) phát triển sinh kế bền vững lưu vực sông Hương – Thành phố Huế” với sự tài trợ của Liên minh Châu Âu tiếp tục mở rộng mô hình sinh kế gắn với rừng ngập mặn – là dự án mà CSRD nối tiếp từ Dự án “Nâng cao vai trò của phụ nữ trong việc tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng và hệ sinh thái ven biển miền Trung Việt Nam”được thực hiện từ năm 2016-2018. Dự án này hướng tới nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng dễ bị tổn thương, đồng thời phục hồi hệ sinh thái và đa dạng sinh học đặc biệt là ở khu bảo tồn rừng ngập mặn, đất ngập nước và lưu vực sông Hương.
Một trong những điểm nhấn của Dự án là thành lập vườn ươm cây ngập mặn do cộng đồng quản lý tại phá Tam Giang . Một vườn ươm cây ngập mặn do cộng đồng quản lý đang được hình thành tại tổ dân phố Vĩnh Trị, phường Thuận An; mỗi năm cung cấp 15.000–20.000 cây giống. Phụ nữ sẽ tham gia vào hầu hết các hoạt động như quản lý vườn ươm giống cây ngập mặn, tham gia vào việc tái trồng rừng ngập mặn. Vườn ươm cây ngập mặn không chỉ phục vụ trồng rừng, mô hình này còn vừa giúp nâng cao nhận thức, năng lực và tăng cường tiếng nói trong cộng đồng của chị em phụ nữ, đồng thời còn tạo thêm sinh kế cho phụ nữ địa phương.
Bà Trịnh Thị Định – Giám đốc CSRD cho biết, từ năm 2017, CSRD và Đại học Potsdam/UP Transfer GmbH đã sử dụng EbA (Thích ứng dựa vào hệ sinh thái), NbS (Giải pháp dựa vào tự nhiên) như một công cụ để trao quyền cho phụ nữ nhằm tăng khả năng phục hồi của cộng đồng và hệ sinh thái, giảm thiểu rủi ro thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu trong khu vực dự án, phối hợp với cộng đồng địa phương và các bên liên quan ở cấp địa phương và cấp tỉnh. Trong quá trình triển khai và thực hiện công tác định hướng nghiên cứu này, các khu vực rừng ngập mặn đầu tiên đã được phục hồi với sự hợp tác chặt chẽ với cộng đồng địa phương tại phá Tam Giang, và việc xây dựng năng lực về EbA, NbS và quản lý rủi ro thiên tai đã được thực hiện chung với Hội Phụ nữ và Văn phòng Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn TP. Huế.
“Năm 2025, dự án đã tiến hành cải tạo và ươm 15.000 cây. Năm 2026 hiện đang ươm 15.000 cây. Với dự án này, chúng tôi muốn tạo ra các cơ hội việc làm tại vườn ươm, sau đó hướng đến du lịch sinh thái và các hình thức nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, lâm nghiệp bền vững khác, cũng như xác định các cơ hội việc làm trong lĩnh vực phòng ngừa chất thải, thu gom chất thải và tái sử dụng chất thải (hữu cơ)”, bà Định nói.
Cũng theo CSRD, một quỹ tiết kiệm nhỏ trích từ một phần doanh thu bán giống cây ngập mặn sẽ được lập ra và gắn liền với vườn ươm. Hoạt động này sẽ phục vụ để cung cấp tài chính khởi nghiệp cho các nữ doanh nhân trẻ. Các khoản vay vi mô không tính lãi hoặc lãi suất thấp được lên kế hoạch. Những người thụ hưởng sẽ là những người nông dân, ngư dân, người bán hàng rong, người tổ chức/hướng dẫn viên du lịch và những người nhặt rác là phụ nữ địa phương… Từ những mầm cây bén rễ nơi bãi bồi, một hướng phát triển mới đang dần hình thành – nơi phụ nữ không chỉ là người thụ hưởng mà còn là tác nhân của thay đổi. Những cánh rừng ngập mặn hôm nay vì thế không chỉ xanh lên từ đất, mà còn từ sinh kế, niềm tin và khát vọng phát triển bền vững của cộng đồng địa phương. Những cánh rừng ngập mặn với “gốc rễ bền chặt” đang hun đúc thêm tính quật cường ứng phó với biến đổi khí hậu của chị em phụ nữ ven phá Tam Giang.
