Sông A Sáp là một trong những hệ thống sông quan trọng ở khu vực phía Tây thành phố Huế, bắt nguồn từ vùng núi A Lưới và là một phần của hệ thống sông xuyên biên giới thuộc lưu vực Sê Kông – Mê Kông. Không chỉ có vai trò đối với đời sống và sinh kế của người dân địa phương, sông A Sáp và các phụ lưu còn chứa đựng những giá trị đáng kể về đa dạng sinh học thủy sinh, đặc biệt là các loài cá bản địa.
Nhằm góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản và duy trì các sinh cảnh quan trọng của hệ thống sông A Sáp, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Xã hội (CSRD), phối hợp với các chuyên gia và nhà nghiên cứu về thủy sản, đã thực hiện nghiên cứu đa dạng sinh học thủy sinh và khảo sát các khe, suối thuộc lưu vực để xác định những khu vực tiềm năng tiếp tục xem xét xây dựng khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản dựa vào cộng đồng trên LVS A Sáp.
Nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ Dự án IP3 do Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia (DFAT) và Tổ chức Hợp tác Phát triển Thụy Sĩ (SDC) tài trợ, Tổ chức Oxfam Novib quản lý; Trung tâm CSRD chịu trách nhiệm tổ chức triển khai tại địa bàn Thành phố Huế.
Nghiên cứu kế thừa các kết quả khảo sát do CSRD triển khai trong khuôn khổ Dự án IP2 vào năm 2024, tiếp tục mở rộng nghiên cứu và điều tra thực địa trong năm 2026, tập trung vào thành phần và phân bố các loài cá, đặc điểm sinh cảnh, điều kiện môi trường nước, các dấu hiệu sinh sản và ương dưỡng, những tác động đến nguồn lợi thủy sản, đồng thời xem xét điều kiện thực tế tại các khu vực khảo sát.
Những giá trị đáng chú ý của đa dạng sinh học thủy sinh A Sáp
Kết quả khảo sát cho thấy hệ thống A Sáp vẫn duy trì nhiều dạng sinh cảnh có ý nghĩa đối với các loài cá nước ngọt. Từ các đoạn suối đầu nguồn có đá và sỏi, những khu vực ghềnh và nước chảy nhanh, đến các đoạn sông sâu hơn với nền cát – bùn và khu vực chuyển tiếp giữa phụ lưu với dòng chính, mỗi dạng sinh cảnh có thể đảm nhận những chức năng khác nhau trong vòng đời của các loài cá.
Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận 26 loài cá đặc hữu, quý hiếm và/hoặc có giá trị bảo tồn cần quan tâm. Kết quả này cho thấy A Sáp không chỉ có ý nghĩa đối với nguồn lợi thủy sản phục vụ sinh kế mà còn có giá trị đáng kể về bảo tồn đa dạng sinh học.
Thay vì chỉ tập trung bảo vệ sự xuất hiện của từng loài tại một điểm riêng lẻ, nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ sinh cảnh và tính liên kết của cả hệ thống thủy vực. Đây là cơ sở quan trọng để xem xét xây dựng khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản theo hướng bảo vệ những khu vực có giá trị sinh thái, đồng thời duy trì sự kết nối giữa các phụ lưu và dòng chính A Sáp.
Sinh cảnh và các phụ lưu có vai trò quan trọng đối với vòng đời của cá
Một trong những phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là sự đa dạng về điều kiện sinh cảnh tại các khu vực được khảo sát. Những đoạn nước nông, dòng chảy nhanh, nền đá – sỏi có thể tạo điều kiện cho các loài cá suối cư trú và kiếm ăn; trong khi những đoạn nước sâu hơn, nền cát – bùn hoặc các khu vực chuyển tiếp lại cung cấp những dạng sinh cảnh bổ sung.
Tại một số khu vực, nhóm nghiên cứu ghi nhận đồng thời cá trưởng thành, cá nhỏ và các dấu hiệu liên quan đến sinh sản. Đặc biệt, tại Khe Pa Re, khảo sát ghi nhận trứng cá bám trên đá và nhiều cá nhỏ ở khu vực thượng nguồn, trong khi ở trung lưu có cả cá lớn và cá nhỏ.
Những ghi nhận này cho thấy các phụ lưu không chỉ là nơi cư trú mà còn có thể đảm nhận những chức năng quan trọng như sinh sản, ương dưỡng, kiếm ăn và di chuyển giữa các sinh cảnh khác nhau.
Bảo vệ nguồn lợi cá vì vậy cần gắn với bảo vệ sinh cảnh, dòng chảy và sự kết nối sinh thái giữa phụ lưu và dòng chính, thay vì chỉ khoanh vùng một điểm có sự xuất hiện của loài có giá trị bảo tồn.
Bên cạnh những giá trị hiện có, các khu vực khảo sát cũng đang chịu những tác động khác nhau như khai thác thủy sản mang tính hủy diệt, khai thác và trồng rừng, thay đổi sử dụng đất, xây dựng công trình, hoạt động dân sinh và du lịch. Mức độ và loại hình tác động khác nhau giữa các khu vực, do đó cần có cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm của từng địa bàn.
Đánh giá các khu vực tiềm năng
Sau khi khảo sát khoảng trên 10 khu vực có các đoạn sông, khe, suối phụ lưu đại diện cho các dạng sinh cảnh khác nhàu, nhóm nghiên cứu tiến hành so sánh và đánh giá để xác định những nơi có điều kiện phù hợp để tiếp tục xem xét xác định các khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản dựa vào cộng đồng tiềm nằng.
Việc đánh giá không chỉ dựa vào sự hiện diện của các loài cá mà còn xem xét giá trị bảo tồn, đặc điểm và sự đa dạng của sinh cảnh, điều kiện môi trường nước, dấu hiệu sinh sản và sự xuất hiện của cá non, những tác động có thể ảnh hưởng đến nguồn lợi và sinh cảnh, cũng như khả năng bảo vệ và duy trì khu vực trong thực tế.
Đặc biệt, các khu vực được xem xét trong mối liên hệ giữa khe, suối và dòng chính A Sáp. Một khu vực có giá trị không chỉ vì bản thân nó có nhiều loài cá mà còn vì vai trò của nó đối với sự sinh sản, phát triển và di chuyển của cá trong toàn hệ thống.
Từ kết quả khảo sát và đánh giá, 5 khu vực được xác định là những khu vực tiềm năng để tiếp tục xem xét xây dựng khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản dựa vào cộng đồng.
05 khu vực tiềm năng được xác định:
05 khu vực được xác định có những đặc điểm khác nhau về sinh cảnh, nguồn lợi cá, điều kiện tự nhiên và các tác động từ hoạt động của con người. Đây là những khu vực cần tiếp tục được trao đổi, tham vấn với cộng đồng và các bên liên quan trước khi lựa chọn địa điểm để xây dựng mô hình.
1. Khe Trệt – sông A Sáp
Khe Trệt, thuộc xã A Lưới 4, có sự đa dạng về sinh cảnh trong một phạm vi tương đối ngắn, tạo nên nhiều điều kiện sống khác nhau cho các loài cá. Khu vực ghi nhận nhiều loài thuộc nhóm cá đặc hữu, quý hiếm và có giá trị bảo tồn được nghiên cứu.
Bên cạnh những giá trị về đa dạng sinh học, khảo sát cũng ghi nhận một số hoạt động có thể gây tác động đến nguồn lợi, trong đó có khai thác thủy sản bằng điện và khai thác lâm sản. Việc duy trì kết nối giữa Khe Trệt và sông A Sáp vì vậy là một yếu tố cần được quan tâm trong bảo vệ và duy trì nguồn lợi tại khu vực.
2. Khe Chai – sông A Sáp
Khe Chai, thuộc xã A Lưới 4, là khu vực suối đầu nguồn với dòng nước tương đối trong và thảm thực vật ven bờ còn được duy trì. Khảo sát ghi nhận sự hiện diện của các loài cá có giá trị bảo tồn, trong đó có cá nhỏ, cho thấy khu vực có thể đóng vai trò đối với một số giai đoạn phát triển của cá.
Khu vực kết nối với sông A Sáp cũng có ý nghĩa trong việc duy trì sự liên kết giữa sinh cảnh khe suối và dòng chính.
3. Khe Pa Re – sông A Sáp
Khe Pa Re, thuộc xã A Lưới 4, nổi bật với sự đa dạng về sinh cảnh giữa khu vực thượng nguồn và trung lưu. Khảo sát ghi nhận nhiều loài thuộc nhóm cá có giá trị bảo tồn, đồng thời ghi nhận trứng cá và cá nhỏ ở khu vực thượng nguồn, trong khi cả cá lớn và cá nhỏ xuất hiện ở khu vực trung lưu.
Những ghi nhận này cho thấy Khe Pa Re có thể đóng vai trò đối với nhiều giai đoạn trong vòng đời của cá. Vùng kết nối giữa Khe Pa Re và sông A Sáp vì vậy có ý nghĩa trong việc duy trì sự liên tục của sinh cảnh và tạo điều kiện cho cá di chuyển giữa các khu vực.
4. Khe Kền Kền – sông A Sáp
Khe Kền Kền, thuộc xã A Lưới 3, có sinh cảnh đặc trưng với các bãi đá, sỏi và thảm thực vật rừng hai bên bờ. Khu vực ghi nhận nhiều loài cá thuộc nhóm mục tiêu của nghiên cứu và có giá trị về đa dạng sinh học.
Hoạt động du lịch được ghi nhận là một trong những yếu tố cần được quan tâm trong quá trình bảo vệ nguồn lợi. Vùng kết nối với sông A Sáp khá rộng, tạo thêm không gian sinh cảnh và hành lang di chuyển cho cá.
5. Khe Dut – sông A Sáp
Khe Dut, thuộc xã A Lưới 3, có những đặc điểm sinh cảnh khác với một số khu vực còn lại. Khảo sát vẫn ghi nhận một số loài cá đặc hữu và có giá trị bảo tồn.
Các hoạt động sử dụng đất, trong đó có khu vực rừng thứ sinh và trồng keo, là những yếu tố cần được quan tâm khi xem xét khả năng bảo vệ nguồn lợi tại đây. Việc duy trì thảm thực vật ven khe và hạn chế bồi lắng có ý nghĩa đối với chất lượng sinh cảnh và nguồn nước.
Từ nghiên cứu đến mô hình bảo vệ nguồn lợi thủy sản dựa vào cộng đồng
Năm khu vực trên là những khu vực tiềm năng được xác định thông qua nghiên cứu, chưa phải các khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản đã được thành lập.
Các kết quả nghiên cứu sẽ tiếp tục được chia sẻ với chính quyền địa phương, các cơ quan, tổ chức liên quan và cộng đồng tại những khu vực được khảo sát. Đây là cơ hội để các bên cùng trao đổi, xác thực kết quả nghiên cứu và thảo luận về sự phù hợp của từng khu vực.
Trên cơ sở quá trình tham vấn cộng đồng và các bên liên quan, một khu vực sẽ được lựa chọn để tiến tới xây dựng và thử nghiệm mô hình khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản dựa vào cộng đồng với sự hỗ trợ của Dự án IP3.
Cách tiếp cận này kết hợp giữa bằng chứng khoa học với kiến thức và kinh nghiệm của cộng đồng, đồng thời xem xét điều kiện thực tế và sinh kế của người dân. Qua đó, bảo vệ nguồn lợi thủy sản không chỉ là bảo vệ các loài cá mà còn góp phần duy trì sinh cảnh, hệ sinh thái sông và những giá trị tự nhiên mà cộng đồng địa phương cùng phụ thuộc và gìn giữ.
Đối với CSRD, đây là một bước cụ thể trong việc kết nối bảo tồn đa dạng sinh học, quản trị tài nguyên nước và sự tham gia của cộng đồng, hướng tới những giải pháp bảo vệ nguồn lợi phù hợp với điều kiện của LVS A Sáp và có khả năng được cộng đồng tham gia duy trì lâu dài.
